Elektronik uygulamalarda alglama ilemini yapan sistem yada elemanlara sensr denir. Ayrca alglayc yada duyarga olarak da bilinmektedir.
Sensrler, fiziksel ortam ile elektronik cihazlar birbirine balayan bir kpr grevi grrler. Sistemdeki sensr veya sensr gruplar yaps hangi deikene duyarl ise sistem dndaki deikeni alglar ve elde ettii deerleri sistemin karar verme birimine yollar.
Elde edilen bu verilerin insanolu tarafndan anlalmas gerekir. Bundan dolay sensrlerin yaps eitli deikenlere gre alr ve kullanacamz alana en uygun sensr veya sensr guruplarn semek zorundayz. Deikenler eitli birimlerle ifade edilir ve bu birimler aslnda sensrn ne amala kullanlacan gsterir. Bu deikenler sensrlerin giri byklkleri bal altnda sralanmtr.

Sensrlerin Giri Byklkleri

Mekanik Sensrler : Uzunluk, alan, miktar, ktlesel ak, kuvvet, tork (moment), Basn, Hz, vme, Pozisyon, Ses dalga boyu ve younluu gibi mekaniksel deiken deerlerini llebilir.

Termal Sensrler : Scaklk, s aks gibi deikenler llebilir.

Elektriksel Sensrler : Voltaj, akm, diren, endktans, kapasitans, dielektrik katsays, polarizasyon, elektrik alan ve frekans gibi elektriksel deerler llebilir.

Manyetik Sensrler : Alan younluu, ak younluu, manyetik moment, geirgenlik gibi manyetik alana bal deikenlerin deerleri llebilir.

Ima Sensrleri : Younluk, dalgaboyu, polarizasyon, faz, yanstma, gnderme gibi k etkili sensr eitlerindendir.

Kimyasal Sensrler : Younlama, ierik, oksidasyon/redaksiyon, reaksiyon hz, pH miktar gibi kimyasal deerlerin lld sensr trleridir.


Sensr eitleri

Kullanclar yani bizler deiik alanlardaki farkl deerleri kontrol etmek isteriz. Bundan dolay pek ok sensr eitleri vardr. Ayrca sensr eitlerini etkileyen faktrlerden biri besleme gerilimidir. Besleme gerilimine gre sensrler iki farkl yapda incelenirler. Bunlar, pasif sensrler ve aktif sensrlerdir.

Besleme Gerilimine Gre Sensrler

Pasif Alglayclar

Sinyal retebilmek iin dardan harici hibir g kaynana ihtiya duymayan fiziksel yada kimyasal deerleri istenilen k deikenine dntrebilen sensrlerdir. Bu pasif sensr eitlerine en basit rnek ise buton ve anahtardr. Bunlardan farkl olarak potansiyometre, limit anahtarlar, s sensrleri ( PTC ve NTC), basn sensrleri, LDR,fototransistrler, fotodiyotlar ve mikrofonlar rnek olarak sylenebilir. Bu sensrlerin almas iin harici hibir enerjiye ihtiya yoktur. Bu sensrler sadece giri deikenlerini lerek tepki verirler.

Aktif Alglayclar

Sinyal retebilmesi iin dardan harici bir g kaynana ihtiya duyan sensrlere aktif sensr denilir. Bu sensrlerin en nemli zelliklerinden biri dk sinyalli lmelerde kullanlmasdr. Bundan dolay olduka hassas lm yapabilirler.

Aktif sensrler, rettii sinyal trne gre; Analog veya Dijital sinyal k vermektedirler. Dijital olarak 0 yada 1 kn vermektedirler.
k sinyali analog olan sensrler ise gerilimsel yada akmsal k verebilirler. Gerilim sinyali olarak genellikle 0-5V arasnda bir gerilim vermektedirler. Akm sinyali olarak ise genellikle 4-20mA aras bir k vermektedirler.


lm Sistemine Gre Sensrler

Is Sensrleri

Ortamdaki s deiimini alglamamza yarayan sensr eitidir. Scaklk sensrleri diyede bilinmektedir. Bu sensrler scaklk ile direni deien maddelerden(nikel, bakr veya kobaltn karm) imal edilmektedir. Bu maddelere ise termistr denmektedir.

Termistrler ikiye ayrlmaktadr. Scaklkla direnci artan termistrlere PTC, scaklkla direnci azalan elemana ise NTC denmektedir. Is sensrleri, scaklk sensr olarak da adlandrlmaktadr. Termistrlerin yan sra scaklk sensr olarak termostat ve termokupl da kullanlmaktadr. Bu scaklk sensrlerinin aralarnda eitli farklar vardr. Bu farklardan dolay seeceimiz s sensrn ne amala kullanacamz iyi bilmemiz gerekir.

Potansiyometrik Sensrler

Pek ok uygulamada pozisyon ve seviye belirleme ilemleri olduka nemlidir. Bu ilem referans olarak seilen bir cismin koordinatlarnn dorusal yada asal olarak takip edilmesi ilemi olarak tanmlanabilir. Bir cismin pozisyonu yada seviyesi bir ka yntem ile takip edilebilir. Bu yntemlerden en sk kullanlan yntem potansiyometrik sensr uygulamalardr. Potansiyometrinin diren deerini takip ederek mesafe lm yaplr. rnek olarak gsterilebilecek en iyi sistem hobi amal olan dc servo motorlardr. Bu motorlarn i yapsnda asal olarak mesafe lm yapan bir potansiyometre mevcuttur.

Manyetik Sensrler

Bobin yardmyla elde edilen manyetik alan etkisinden faydalanlarak elde edilen sensr eitidir. Manyetik alan etkisinden faydalanlarak yaplan pek ok sensr vardr. Gnlk hayatmzda pek ok alanda kullanlmaktadr. Bunlara rnek olarak hazine arama detektr, X-Ray cihazlar, tp elektroniinde ska kullanlmaktadr. Ayrca endstride metal alglama amal kullanlmaktadr.



Basn Sensrleri

Her trl fiziki basn ve kuvvet deiimini alglayan ve bu deiiklii elektriksel sinyallere dntren elemanlara basn sensrleri denilmektedir.
Basn sensrleri alma prensibine gre drt grupta incelenmektedir.



Kapasitif Basn lme Sensrleri

Adndan da anlalaca zere kondansatr yapdaki basn sensrleridir. Kondansatr plakalarnn hareketinie gre basn deerini hesaplarlar.

Strain Gage (ekil Deiiklii) Sensrler

Diren deiimini alglayarak basn deerini hesaplayarak elektriksel sinyal reten sensr eitidir. Ayrntl bilgiye ilgili konudan ulaabilirsiniz.

Load Cell (Yk Hcresi) Basn Sensrleri

alma prensibleri strain gage ile ayndr. Alglama ilemini drt ayr noktaya yerletirilmi yk hcreleri yapmaktadr. Piyasada Elektronik terazilerde kullanlmaktadr.

Piezoelektrik Basn lme Sensrleri

Piezoelektrik zellikli alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr. Bu elemanlar zerlerine gelen basnca gre kk deerli bir elektrik gerilimi ve akm retir. Bu elektrik akmnn deeri basncn deeri ile doru orantldr. Piezoelektrik zellikli elemanlar hzl tepki verdiklerinden ani basn deiikliklerini lmede yaygn olarak kullanlr.

Optik Sensr

Fotosel olarak da bilinmektedir. k iddetine prensibine gre alan sensrlere optik sensr denir. Bunlara rnek olarak ise;
LDR(Foto diren), foto diyot, foto transistr ve opto kuplr(opto izalatr)leri rnek olarak gsterebiliriz. Bu snsrler k iddetlerine gre direnlerini artmas veya azalmas prensibine gre almaktadr.




Ses Sensrleri

Havadaki basn deiikliini alglayarak sesi elektrik sinyale dntrn sensrlere mikrofon(ses sensrleri) denilmektedir. Mikrofonlar yapsna gre bee ayrlmaktadr.

Dinamik mikrofonlar


Dinamik mikrofonlar en ok kullanlan mikrofon trdr. Dinamik mikrofonlar ses dalgalar ile hareket eden diyaframa bal bobinin sabit bir mknats iinde hareket etmesinden dolay bobin ularnda oluan gerilim deiimine bal olarak alr.

Kapasitif mikrofonlar

Kapasitif mikrofonlar arjl bir kondansatrn yk deitirildiinde elektrik akmnn elde edilmesi esasna dayal olarak alr.



eritli (bantl) mikrofonlar

almalar dinamik mikrofonlar gibi manyetik alan esasna dayal mikrofonlardr.



Kristal mikrofonlar

Kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddelerin basn etkisinden yaralanlarak ses titreimlerini elektriksel sinyallere dntrmektedir.

Karbon tozlu mikrofonlar

Karbon tozlu mikrofonlar bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyafram sistemleri ile almaktadr. Fakat karbon tozlarnn zamanla bitmesi ile ses kalitesi bozulduundan gnmzde pek kullanlmamaktadr.